វដ្តទុក្ខ គឺទុក្ខទោសទាំងឡាយដែលវិលវល់ចុះឡើងប៉ះពាល់រាល់រូបឥតស្រាកស្រាន្ត។
ដូចច្នេះបណ្តាលអ្នកប្រាជ្ញគ្រប់សាសន៏បានចងក្រងជាបញ្ហា ជាភាសិត ជាបទចរិយា សាស្រ្តផ្សេងៗ ដើម្បីជាឧសថរំលត់ទោសនឹងជាយានដឹកនាំគាំពារបុផុជ្ជនក្នុងលោកឲ្យ
ចាកជៀសផុតពីអន្លង់ទុក្ខ នឹងឧបសក្គគ្រប់ជំពូកដែលកើតឡើងឥតទៀងទាត់។ ដូចយ៉ាង
ក្នុងច្បាប់ពាក្យចាស់លោកទូន្មានថា=
«អូសទូកកុំឲ្យលំអាន ចាប់ត្រីបានកុំឲ្យល្អក់ទឹក»
អត្ថានុរូប នឹងអត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
«អូសទូកកុំឲ្យលំអាន» «អូសទូក
នេះគឺទាញទូកពីទីគោកទៅដាក់ទឹក
«កុំឲ្យលំអាន»
គឺកុំឲ្យមានស្នាមនៅលើដីឬមានស្នាមនៅ
បាតទូកធ្លុធ្លាយព្រោះជាការនាំឲ្យសឹក
ដាច់បាតទូកឬអន្តរាធ្លុះធ្លាយទូកក៏មាន។
អ្នកប្រាជ្ញចង់ទូន្មានថា=កាលបើអូសទូក
គឺប្រកបការអ្វីមួយយ៉ាងពិបាកដោយមានឧបសក្គ
ជាច្រើននៅរាំងរានេះត្រូវប្រយត្ន័
«អូសទូកកុំឲ្យលំអាន»
គឺធ្វើការនោះទៅកុំឲ្យមានស្នាមពោល
គឺកុំឲ្យមានសៅហ្មងមានរឿងរ៉ាវអ្វីផ្សេងៗដែលអាច
ឲ្យទុក្ខទោសដល់ខ្លួននៅវេលា
ប្រតិបត្តិការនោះ។
«ចាប់ត្រីបានកុំឲ្យល្អក់ទឹក»
គឺធ្វើម្តេចឲ្យបានត្រីហើយទឹកនៅថ្លាដូចដើម
អ្នកប្រាជ្ញចង់ទូន្មានថាបើយើងប្រាថ្នានឹង«ចាប់ត្រី»គេនឹងធ្វើអ្វីឲ្យបានលាភមានផលដល់យើងនោះ
បើបានលាភត្រូវប្រយត្ន័កុំឲ្យមាន«ល្អក់ទឹក»គឺកុំឲ្យមានការសៅហ្មងដិតដល់ខ្លួនកុំឲ្យមានទុក្ខទោស
ដល់ខ្លួនក្នុងគ្រាក្រោយឡើយ។
ឧទាហរណ៏=
ការដែលឃោសនាខាងបោះឆ្នោតរើសតំណាងរាស្រ្តជាការមួយធ្វើដោយពិបាកព្រោះមានឧបសក្គ
ជាច្រើនមករាំរា។នោះក្នុងការដែលយើងថាពិបាកនេះបេក្ខជនដែលនិយាយឃោសនាឲ្យរាស្រ្តបោះ
ឆ្នោតជ្រើសខ្លួនជាតំណាងត្រូវខំឆ្លងឲ្យផុតពីការលំបាកដោយឥតមានសេចក្កីសៅហ្មងដិតដល់ខ្លួន
គឺប្រយត្ន័ខំទាញខ្លួនឲ្យចាកផុតនូវគំររឧបសក្គផ្សេងៗ។ដោយគ្នារឿងរ៉ាវអ្វីនឹងឲ្យទុក្ខទោសដល់ខ្លួន
ក្នុងវេលាប្រតិបត្តិការនោះ។
បេក្ខជនដែលដែលខំធ្វើឃោសនាយ៉ាងនេះគឺដើម្បីនឹងឲ្យបានសំរេចបំណងមួយឲ្យបានជាប់ឈ្មោះ
ជាតំណាងរាស្រ្តប៉ុន្តែបេក្ខជននេះមិនត្រូវភ្លេចថា«បើចាប់ត្រីបានកុំឲ្យល្អក់ទឹក»គឺបើនឹងជាប់ឈ្មោះ
ជាតំណាងរាស្រ្តគឺជាប់ដោយត្រឹមត្រូវដោយប្រព្រឹត្តិល្អស្អាតកុំឲ្យមានរឿងរ៉ាងផ្សេងៗដែលត្រឡប់
ជានាំខ្លួន«ឲ្យល្អក់»គឺឲ្យទទួលកុំហុសអ្វីមួយមកវិញបាន។
ម៉្យាងទៀតឋអ្នកជំនួញនូវអ្នករាជការគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ក៏ត្រូវខំបំពេញកិច្ចការរបស់ខ្លួនរឿងៗខ្លួន
ដោយជៀសវាងកុំឲ្យមានការសៅហ្មងដឹតដល់ខ្លួនបាន។ដែលនឹងបានផលទៀតក៏កុំឲ្យល្អក់
គឺបានដោយសុខមិននាំឲ្យរំខានចិត្ត។
សេចក្កីបញ្ចប់=កិច្ចការសព្វសារពើដែលយើងបំរុងនឹងធ្វើឬដែលបានចាប់ធ្វើទៅហើយក៏ដោយ
តោងខំអូសខំទាញខំប្រយុទ្ធឲ្យដល់ត្រើយដោយប្រុងប្រយត្ន័ជាដរាបកុំឲ្យការនោះហុចទុក្ខ
ទោសមកដល់ខ្លួនវិញ៕
២"ឈើផ្លែច្រើនចាញ់ ស្លឹកត្រីច្រើនទឹកល្អក់ពុំជា"
សេចក្កីផ្តើម
ភាសិតទាំងឡាយដែលនឹងចងក្រងឡើងបានទុកជាកេរ៌្តតំណតកប្បកល្ប
ក៏មកពីអ្នកប្រាជ្ញរកឃើញសេចក្កីពិតដោយលោកស្គាល់ការសាកពិសោធន៏
យ៉ាងល្អិតល្អន់ក្នុងរបៀបរស់នៅនៃសង្គមដោយមានការសង្គេតមើលលក្ខណះ
នៃវត្ថុក្នុងធម្មជាតិហើយយកទៅប្រៀបធៀបនឹងលក្ខណះ«ករិយានៃមនុស្ស
ក្នុងលោកដូចយ៉ាងក្នុងច្បាប់កេរ៏្តកាលលោកចែងមកថា«
«ឈើច្រើនចាញ់ស្លឹក ត្រីច្រើនទឹកល្អក់ពុំជា»
អត្ថានុរូបរបស់ភាសិត វគ្គទី១«ឈើផ្លែច្រើនចាញ់ស្លឹក»
ឈើណាដែលមាន«ផ្លែច្រើន»នោះស្លឹកវាតែងវិនាស។
ពីព្រោះអ្វី?គឺកាលណាគេឃើញឈើនេះមានផ្លែច្រើនហើយគេនាំគ្នាចង់បាន
ផ្លែនោះដោយគ្រវែងនឹងដំថ្មឬដំបងថ្ពក់មួលយកទាំងស្លឹកឬអង្រួនមែកឬកាប់
យកទាំងមែកដើម្បីនឹងប្រឡោះយកផ្លែឲ្យបានស្រួលជាហេតុបណ្តាលឲ្យស្លឹក
ឈើដែលជាទីជំរកនៃផ្លែនេះរុះរោយវិនាសព្រោះតែផ្លែច្រើន។
ត្រីច្រើនទឹកល្អក់ពុំជា
ទឹកនោះនឹងល្អក់ខ្វល់ ពីព្រោះអ្វី?គឺកាលបើគេឃើញមានត្រីច្រើនហើយគេ
ក៏ចង់បានត្រីនោះដោយនាំគ្នាទៅចាប់
ទៅដួសទៅបង់ទៅត្រង់ដាក់ទ្រូដាក់លប
ជញ្ជត់ឬវាយទឹកដេញត្រីបញ្ជូលស៊ងជាហេតុ
បណ្តាលឲ្យទឹកនេះដែលជាជំ
រកនៃត្រីទៅចាល្អក់ខ្វល់អស់ព្រោះតែត្រីច្រើន។
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
បញ្ហាទាំងពីវគ្គនេះបានសេចក្កីថា=ជនដែលមានទ្រព្យធនច្រើនតែងជួបប្រទះនឹងការអន្តរាយច្រើនប្រការ
ព្រោះទ្រព្យធននេះតែងទាញទឹកចិត្តជនពាលឬចោរកំណាចឲ្យចង់បានឥតបីស្រាកវិស៏យដូចគេប្រាថ្នា
ផ្លែឈើឬនេសាទជនប្រាថ្នាត្រីដែរ។ជនដែលរងគ្រោះសៅហ្មងអន្តរាយដោយសារតែទ្រព្យរបស់ខ្លួនយ៉ាង
នេះមានការប្រៀបធៀបទៅនឹងស្លឹកឈើដែលដែលវិនាសរុះរោយដោយសារផ្លៃច្រើនឬក៏ដូចជាទឹកដែល
ល្អក់ដោយសារតែមានត្រីច្រើននោះឋង។
សំគាល់(សំរាប់ជាសេចក្កីបញ្ចប់)
ដោយហេតុដែលទ្រព្យសម្បត្តិជាចំណីនៃពួកពាលហើយដែលងាចបង្កើត«ការល្អក់»គឺសេចក្កីសៅហ្មង
ឬវិនាសអន្តរាយដល់ម្ចាស់ទ្រព្យបាននោះត្រូវប្រុងស្មារតីជាដរាក្នុងការរក្សាទ្រព្យរបស់ខ្លួន។ភាសិតនេះ
មិនមែនធ្វើឲ្យយើងគេទាំងឡាយខូចទឹកចិត្តមិនចង់មានមិនចង់បាននោះទេ។សេចក្កីបរឹងប្រែងក្នុងការ
រកទ្រព្យត្រូវតែព្យាយាមធ្វើជាដរាបព្រោះទ្រព្យធនបង្កើតសេចក្កីថ្លៃថ្នូរណាស់តែកាលបើមានទ្រព្យនេះ
ហើយត្រូវប្រុងប្រយត្ន័ដើរឧបាយយ៉ាងណាកុំឲ្យ«ចាញ់ឬល្អក់»ទៅបានដោយសារតែទ្រព្យសម្បត្តិនេះឋង៕
៣ «សប្បុរសពេកចាញ់ធន នាទុរជនចាញ់ឥន្រ្តីយ»
បុរាណាចារ្យដែលមានបញ្ញាដ៏មុតថ្លា បានពិនិត្យគិតពិចារណាយល់ថា ក្នុងលោកសន្និវាសនេះ
មនុស្សយើងតែងជួបប្រទះពើបពះនូវអំពើអកុសល ទើបក្នុងច្បាប់កេរ្ត៏កាលលោកចែងថា=
«សប្បុរសពេកចាញ់ធននាទុរជនចាញ់ឥន្រ្តីយ»
ដើម្បីជាប្រស្នាដាស់សតិបញ្ញាមហាជនឲ្យជៀសវាងឲ្យផុតនូវកងទុក្ខទាំងឡាយ
វគ្គទី១
សប្បុរសពេកចាញ់ធន
ជនសប្បុរស គឺមនុស្សណាដែលមានចិត្តល្អមេត្តាករុណាដល់អ្នកដ៏ទៃ
ដោយចំណាយកំឡាំងកាយចិត្តនូវទ្រព្យធនដើម្បីជួយស្រោចស្រង់ដោះ
ទុក្ខគេឲ្យចាកផុតពីសេចក្តីក្រីក្រលំបាក៕
សប្បុរសធម៌ជាធម៌ដ៏ប្រសើរដែលលោកតែងទូន្មានប្រជានិករទាំងឡាយ
ឲ្យទទួលយកទុកក្នុងខ្លួនជានិច្ចតែប្រយ័ត្នកុំ«សប្បុរសពេក»គឺកុំប្រព្រឹត្តអំពើ
ល្អនេះហួសប្រមាណកុំធ្វើល្អឥតពិចារណា។ការធ្វើទានដល់អ្នកក្រីក្រការចំណាយ
ទ្រព្យដើម្បីជួយទ្រទ្រង់ជនណាឲ្យរឹងជំហរក្នុងការអ្វីមួយត្រូវធ្វើឲ្យមានព្រំដែន
កុំធ្វើឲ្យជ្រុលពេកកុំធ្វើឲ្យហួសកម្លាំងទ្រព្យរបស់ខ្លួនព្រោះការសប្បុរសហួសប្រមាណ
នេះរមែងតែងធ្វើឲ្យ«ចាញ់ធន»គឺឲ្យវិនាសលោះទ្រព្យសម្បត្តិមិនខានដោយការចំណាយ
ក្នុងផ្លូវសប្បុរសវាច្រើនជាងចំណូលធម្មតា។
សេដ្ឋីដែលមានទ្រព្យរាប់រយលានប្រាក់ក៏គង់នឹងរលាយឃ្លាំងទ្រព្យទៅបានកាលបើចេះតែ
សប្បុរសហួសកំរិតឥតមានពិចារណា៕
មនុស្សយើងតែងជួបប្រទះពើបពះនូវអំពើអកុសល ទើបក្នុងច្បាប់កេរ្ត៏កាលលោកចែងថា=
«សប្បុរសពេកចាញ់ធននាទុរជនចាញ់ឥន្រ្តីយ»
ដើម្បីជាប្រស្នាដាស់សតិបញ្ញាមហាជនឲ្យជៀសវាងឲ្យផុតនូវកងទុក្ខទាំងឡាយ
វគ្គទី១
សប្បុរសពេកចាញ់ធន
ជនសប្បុរស គឺមនុស្សណាដែលមានចិត្តល្អមេត្តាករុណាដល់អ្នកដ៏ទៃ
ដោយចំណាយកំឡាំងកាយចិត្តនូវទ្រព្យធនដើម្បីជួយស្រោចស្រង់ដោះ
ទុក្ខគេឲ្យចាកផុតពីសេចក្តីក្រីក្រលំបាក៕
សប្បុរសធម៌ជាធម៌ដ៏ប្រសើរដែលលោកតែងទូន្មានប្រជានិករទាំងឡាយ
ឲ្យទទួលយកទុកក្នុងខ្លួនជានិច្ចតែប្រយ័ត្នកុំ«សប្បុរសពេក»គឺកុំប្រព្រឹត្តអំពើ
ល្អនេះហួសប្រមាណកុំធ្វើល្អឥតពិចារណា។ការធ្វើទានដល់អ្នកក្រីក្រការចំណាយ
ទ្រព្យដើម្បីជួយទ្រទ្រង់ជនណាឲ្យរឹងជំហរក្នុងការអ្វីមួយត្រូវធ្វើឲ្យមានព្រំដែន
កុំធ្វើឲ្យជ្រុលពេកកុំធ្វើឲ្យហួសកម្លាំងទ្រព្យរបស់ខ្លួនព្រោះការសប្បុរសហួសប្រមាណ
នេះរមែងតែងធ្វើឲ្យ«ចាញ់ធន»គឺឲ្យវិនាសលោះទ្រព្យសម្បត្តិមិនខានដោយការចំណាយ
ក្នុងផ្លូវសប្បុរសវាច្រើនជាងចំណូលធម្មតា។
សេដ្ឋីដែលមានទ្រព្យរាប់រយលានប្រាក់ក៏គង់នឹងរលាយឃ្លាំងទ្រព្យទៅបានកាលបើចេះតែ
សប្បុរសហួសកំរិតឥតមានពិចារណា៕
វគ្គទី២
នាទុរជនចាញ់ឥន្ត្រី
«ទុរជន»គឺជនដែលមានចិត្តអាក្រក់។ជនទុច្ចរិតគ្រប់ថានះ«ចោរខ្មាំងទាំងឡាយ
ជនដែលមានចិត្តសាហាវក្នុងការលបលួចធ្វើឃាតកម្មឬវិនាសកម្មផ្សេងៗ
លោកចាត់ថាជាពួកទុរជនទាំងអស់។
តាមសេចក្កីក្នុងភាសិតនេះគេរាប់ជាពួកទុរជនដែរជនណាដែលកំណាញ់កាញ
សម្បត្តិទុកមានចិត្តអាក្រក់ឥតមេត្តាករុណាដល់អ្នកកំសត់ទុគ៌តផ្ទុយគ្នាពី
ពួកសប្បុរសជន។
«ចាញ់ឥន្ត្រីយ»
គឺអាប់ឧនវិនាសអន្តរាដល់រូបរាងកាយរបស់ឋង។ជនចិត្តអាក្រក់ជាទីគំនុំ
ជាទីសំអប់នៃអ្នកដ៏ទៃវាតែងរមែងសៅហ្មងឬវិនាសដល់ខ្លួនវា។គេតែង
លបលួចកាប់សម្លាប់ជនទាំងនេះឥតប្រណី។
ជនដែលល្បីថាចេះធ្មប់អាបពួកចោរព្រៃទាំងឡាយនោះនឹងត្រូវគេចាប់ធ្វើ
បាបវាយដំច្រំធាក់ឬប្រហារជីវិតចោលក៏មាន។ពួកជនទុច្ចរិតនឹងត្រូវរាជការ
ដាក់ទោសផ្តន្ទាវាឲ្យរាងចាល។ជនកំណាញ់ពិតមែនតែមិនធ្វើទុក្ខទោសដល់គេ
តែដោយហេតុចិត្តខ្មៅក្រៅតម្រានោះគេតែងតែស្អប់ប្រមាថមើលងាយដោយ
អាការផ្សេងៗសេចក្តីអាប់ឧនដល់ខ្លួនក៏កើតមានឡើងដែរ។ផលអាក្រក់គ្រប់បែប
ដែលធ្លាក់ដល់ទៅលើពួកទុរជននេះហើយហៅថា«ចាញ់ឥន្ត្រីយ»
ឋពួកទរជនមានឧបមេយ្យដូចសត្វសង្កើចឬសត្វមូសដែលខាំចុចគេឲ្យគេឈឺចាប់
តែមិនរួចពីគេទះសម្លាប់ឡើយ។ពួកមនុស្សទោសក្នុងពន្ធនាគារដែលនឿយកាយ
បាយមិនឆ្អាញ់គ្រប់ពេលវេលានេះជាពួកទុរជនដែលកំពុងទទួលកម្មអាក្រក់លើ
អាត្មាវិញពោលគឺ«ឥន្ត្រីយ»របស់គេកំពុង«ចាញ់»។
សេចក្កីបញ្ចប់=ការធ្វើទានត្រូវលៃឲ្យសមរម្យនឹងធនធានកុំភ្លេចឲ្យសោះ
ពាក្យចាស់លោកថា»
ចិត្តល្អក្រខ្លួន«ចិត្តល្អឥតបើគិតកុំមានចិត្តអាក្រក់»នេះហើយដែលអ្នកប្រាជ្ញចងទូន្មាន៕
៤ ធម្មតាអ្នកជាជាតិ ការកេរ្ត៏អាទិឲ្យគិតគូរ"
នាទុរជនចាញ់ឥន្ត្រី
«ទុរជន»គឺជនដែលមានចិត្តអាក្រក់។ជនទុច្ចរិតគ្រប់ថានះ«ចោរខ្មាំងទាំងឡាយ
ជនដែលមានចិត្តសាហាវក្នុងការលបលួចធ្វើឃាតកម្មឬវិនាសកម្មផ្សេងៗ
លោកចាត់ថាជាពួកទុរជនទាំងអស់។
តាមសេចក្កីក្នុងភាសិតនេះគេរាប់ជាពួកទុរជនដែរជនណាដែលកំណាញ់កាញ
សម្បត្តិទុកមានចិត្តអាក្រក់ឥតមេត្តាករុណាដល់អ្នកកំសត់ទុគ៌តផ្ទុយគ្នាពី
ពួកសប្បុរសជន។
«ចាញ់ឥន្ត្រីយ»
គឺអាប់ឧនវិនាសអន្តរាដល់រូបរាងកាយរបស់ឋង។ជនចិត្តអាក្រក់ជាទីគំនុំ
ជាទីសំអប់នៃអ្នកដ៏ទៃវាតែងរមែងសៅហ្មងឬវិនាសដល់ខ្លួនវា។គេតែង
លបលួចកាប់សម្លាប់ជនទាំងនេះឥតប្រណី។
ជនដែលល្បីថាចេះធ្មប់អាបពួកចោរព្រៃទាំងឡាយនោះនឹងត្រូវគេចាប់ធ្វើ
បាបវាយដំច្រំធាក់ឬប្រហារជីវិតចោលក៏មាន។ពួកជនទុច្ចរិតនឹងត្រូវរាជការ
ដាក់ទោសផ្តន្ទាវាឲ្យរាងចាល។ជនកំណាញ់ពិតមែនតែមិនធ្វើទុក្ខទោសដល់គេ
តែដោយហេតុចិត្តខ្មៅក្រៅតម្រានោះគេតែងតែស្អប់ប្រមាថមើលងាយដោយ
អាការផ្សេងៗសេចក្តីអាប់ឧនដល់ខ្លួនក៏កើតមានឡើងដែរ។ផលអាក្រក់គ្រប់បែប
ដែលធ្លាក់ដល់ទៅលើពួកទុរជននេះហើយហៅថា«ចាញ់ឥន្ត្រីយ»
ឋពួកទរជនមានឧបមេយ្យដូចសត្វសង្កើចឬសត្វមូសដែលខាំចុចគេឲ្យគេឈឺចាប់
តែមិនរួចពីគេទះសម្លាប់ឡើយ។ពួកមនុស្សទោសក្នុងពន្ធនាគារដែលនឿយកាយ
បាយមិនឆ្អាញ់គ្រប់ពេលវេលានេះជាពួកទុរជនដែលកំពុងទទួលកម្មអាក្រក់លើ
អាត្មាវិញពោលគឺ«ឥន្ត្រីយ»របស់គេកំពុង«ចាញ់»។
សេចក្កីបញ្ចប់=ការធ្វើទានត្រូវលៃឲ្យសមរម្យនឹងធនធានកុំភ្លេចឲ្យសោះ
ពាក្យចាស់លោកថា»
ចិត្តល្អក្រខ្លួន«ចិត្តល្អឥតបើគិតកុំមានចិត្តអាក្រក់»នេះហើយដែលអ្នកប្រាជ្ញចងទូន្មាន៕
៤ ធម្មតាអ្នកជាជាតិ ការកេរ្ត៏អាទិឲ្យគិតគូរ"
ធម្មតាកើតមកជា«អ្នកជា»
គឺជាអ្នកល្អត្រឹមត្រូវមានពាហនះអ្នកដែលមិននៅខ្ញុំកញ្ជះគឹត្រូវឲ្យចេះ«គិតគូរការកេរ្ត៏អាទិ»
គឺការពារពីដើមឲ្យបានល្អគង់វង់តរៀងទៅ។
ឋកេរ្ត៏នេះរស់ដោយយក=
១»កេរ្ត៏មត៌ក=ពោលគឺទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលពីម៉ែឪដូនតាមក
២»កត្តិនាម=ល្អដែលធ្លាប់មានពីបុព្វបុរសរបស់យើងមកហើយពោលគឺ
«កេរ្ត៏ឈ្មោះជាអ្នកជានោះឋង៕
៥ "ផ្លូវវៀចកុំបោះបង់ ផ្លូវណាត្រង់កុំដើរហោង"
សេចក្កីនេះសំរាប់រំឮកដល់អ្នកជំនួញជួញព្រៃគ្រប់ឋានះនឹងអ្នកធ្វើនយោបាយផ្សេងៗ។
១»ក្នុងការធ្វើជំនួញ កាលបើកាន់សច្ចះពេកក៏គ្មានចំណេញដែរត្រូវឲ្យវៀចខ្លះ ឋវៀចនេះ
មិនមេនបំបាត់ប្រវញ្ជ័ថ្លឹងខ្វះភ្នែកជញ្ជីង ឬជៀសវាងបំបាត់ពន្ធគយឲ្យតែខាងចំណេញស្មើរដើម
ក៏មិនត្រូវប្រាប់គេត្រង់បើទុកជាចំណេញក្នុងមួយឆ្នាំរាប់ហ្មឺនប្រាក់ ក៏កុំនិយាយប្រាប់ពាណិជឋទៀត
ឲ្យត្រង់អស់ពីពោះ ព្រោះកាលបើគេឃើញចំណេញ ច្រើនក្នុងមុខជំនួញណាមួយគេប្រាថ្នារកជំនួញ
នោះដែរនាំឲ្យលាភរបស់យើងថយទៅវិញឬជំពប់អស់រលីងទៅវិញក៏មាន។
២» ក្នុងការធ្វើនយោបាយ តែដើរតាមផ្លូវត្រង់ គេនឹងស្គាល់« ពោះវៀន»យើងគឺស្កាល់ចិត្តគំនិតយើងទាំងអស់។
កុំភ្លេចឡើយពាក្យចាស់លោកថា» ស្លូតស្លាប់វៀចវេរ មានភ័ព្វអាយុយឺនយូរ »
៦"លោកថាល្វាផង សម្បកក្រៅហោង ភ្លឺផ្លេកយល់យង់ រីឋក្នុងផ្លែ សឹងតែមមង់ ក្រាស់ក្រៃនៅក្នុង នោះហោងលោកថា»
សេចក្តីអធិប្បាយជាគំរូ
ដោយសង្កេតឃើញថា នៅនាលោកនេះមានមនុស្សមានច្រើនសណ្ឋាន «ខ្លះវៀចខ្លះត្រង់ ខ្លះខ្លៅសាមាន្យ« ទើបបុរាណបណ្ឌិតព្រឹទ្ធាចារ្យចងជាបញ្ហាទុកក្នុងច្បាប់កូនចៅថា=
«លោកថាល្វាហោង សម្បកក្រៅហោង ភ្លឺផ្លេកយល់យង់ រីឋក្នុងផ្លែសឹកតែមមង់ ក្រាស់ក្រៃ
នៅក្នុង នោះហោងលោកថា»។
ឋផ្លែល្វាកាលណាដែលទុំឡើងមានពណ៌ក្រហមរលោងមានសម្បករលីងស្រស់រលើប
គួរឲ្យស្រើបស្រាលត្រេកត្រអាលចង់បេះប្រឡះយកមកកាន់យកមកភ្លក់អាស្រ័យណាស់
ប៉ុន្តែក្នុងផ្លែមានសុទ្ធតែសត្វមមង់វារុករវើកពាសពេញតាមចន្លោះសាច់ល្វានោះគួរឲ្យខ្ពើម
រអើមជៀសវាងរាងចាលលែងហ៊ានហែកកាន់មើលទៀត។
ឋផ្លែល្វាដែលល្អល្អះតែក្រៅនេះលោកប្រៀបធៀបទៅមនុស្សណាដែលមានរូបឆោមលោម
ពណ៌សាច់សល្អសមស្អាតស្អំស្រស់បំប្រិមពុំទាស់ភ្នែកអ្នកដ៏ទៃក៏ប៉ុន្តែមនុស្សនោះឋងមានចិត្ត
ល្អក់អាក្រក់ពេកឬក៏មានឬកពាឥរិយាមិនសមរម្យជាហេតុធ្វើឲ្យអា្នកផងទាំងពួងស្អប់ខ្ពើមទៅវិញ។
ប៉ុន្តែពាក្យអ្នកប្រាជ្ញនេះមិនមែនសំដៅទៅលើតែមនុស្សណាដែលមានរូបឆោមរាងរាងកាយឆើត
ឆាយដូចបានអធិប្បាយមកហើយនោះទេលោកប្រៀបប្រដូចផ្លែល្វាទៅនឹងជនណាដែលមានសំដី
វាចាផ្អែមពិរោះគួរឲ្យអ្នកផងទាំងពួងទុកចិត្តចូលជិតរើសយកជាមិត្រស្និទ្ធស្នាលរាប់អានជាស្ពាន
មេត្រីដោយស្តាប់ពាក្យសំដីថាប្រហែលជាមនុស្សនោះល្អបរិសុទ្ធត្រឹមត្រូវកាន់ផ្លូវត្រង់មែនប៉ុន្តែ
មនុស្សសំដីល្អនេះច្រើនមានចិត្តល្អក់អាក្រក់ជាប់ហេតុនេះបានចាអ្នកប្រាជ្ញបន្ថែមសេចក្តីថា=
«អ្នកមួយចែចូវរអែរអូវវៀចវេរឬស្យាបញ្ចើចបញ្ជើពាក្យពើមាយាដូចកលផ្លែល្វាល្អល្អះតែក្រៅ»
សេចក្តីដែលមានសាធកះមកហើយនេះឃើញថាត្រូវមែនហើយប៉ុន្តែយើងនឹគថាមនុស្សណា
ដែលល្អតែមាត់ក្រៅហើយចិត្តសុទ្ធតែខ្លៅអាក្រក់់វៀចវេរឬស្យាទាំងអស់នោះក៏មិនមែនដែរ
ដ្បិតមានខ្លះសំដីល្អចិត្តក៏ល្អដូចផ្លែឈើខ្លះល្អឃាងក្រៅហើយមានទាំងឧជារសផ្អែមឆ្អាញ់ពីសាផង
ប៉ុន្តែយើងប្រទះឃើញថាក្នុងលោកនេះម្រមានមនុស្សដែលមានសំដីល្អហើយមានចិត្តល្អផងនោះ
ណាស់ច្រើនតែមនុស្សសំដីផ្អែមចេះបញ្ចើចចបញ្ចើហើមានចិត្តអាក្រក់។
ធម្មតាមនុស្សអាក្រក់ច្រើនវាចាវោហាផ្អែមពីរោះមករកយើងដើម្បីឲ្យយើងទុកចិត្តអស់ពីពោះថាវាល្អ
មនុស្សជំពូកនេះកុំសូវទុកចិត្តវាកុំយកធ្វើចាគ្នាថ្ងៃក្រោយមិនយូរមិនឆប់វានឹង«ត្បកក្បាល»
យើងវិញមិនខាន។
«ក្អែកនឹងកញ្ច្រោង»ឬមាន់នឹងកញ្ច្រោង»របស់កវីបណ្ឌិតឡាយហ្វុងដែលបានលើកទុកជិត២០
សតវត្ស៏មកហើយ
ចុះកញ្ច្រោងវាធ្វើយ៉ាងដូចម្តេចនឹងបាននំពីក្អែកឬមាន់ជាអាហារវា?
ចូរយើងកុំឆ្អល់ឲ្យសោះពាក្យបញ្ចើចបញ្ចើដោយប្រើសំដីផ្អែមល្ហែមត្រជាក់នេះហើយជានុយ
បបោសអង្អែលចិត្តឲ្យក្អែកគិតថាពិតជាពាក្យត្រង់ក៏ហាមាត់និយាយឡើងធ្លាក់ឋនំទៅដីបានចំ
ណីនៃកញ្ច្រោងទៅវិញ។ឋមាន់វិញក៏ស្លាប់ខ្លួនពីព្រោះតែឮកញ្ច្រោងនិយាយបញ្ជោរដោយពាក្យ
ផ្អែមពីរោះគួរទុកចិត្តពន់ពេកណាស់។
ក្នុងរឿងមួយទៀតរបស់«ម៉ូលីយារ៏»មាននិទានថា=នាម៊ីនម្នាក់ឈ្មោះលោក«ដូរង់ចង់ទៅបោកប្រាស់អ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិម្នាក់ឈ្មោះ«ហ្សូរដាំង»
លោកដូរង់ស្អប់ហ្សូរដាំងពេកប៉ុន្តែដោយលោកខ្វះប្រាក់ចាយលោកក៏ធ្វើជារាប់អានហ្សូរដាំងទៅ
លោកនិយាយប្រាប់ហ្សូរដាំងថា=គ្មានស្រឡាញ់នរណាជាងហ្សូរដាំងទេលោកកុហកថាលោកបាន
ទៅនិយាយនៅក្នុងចំណោមសរសើរពីហ្សូរដាំងជាច្រើនដងលោកថានឹងរកមនុស្សណាឲ្យវិនាស
ជាងហ្សូរដាំងក៏គ្មានឋពាក្យលោកទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែបញ្ជោរបោកប្រាស់ទេប៉ន្តែពីរោះផ្អែមហាក់
បីដូចជារឿងនោះពិតមែនគូរឲ្តហ្សូរដាំង«ត្រចៀកស្រាល»ទុកចិត្តពេក។
ចូលយើងពិចារណាមើលចុះក្នុងរឿងទាំងពីរនេះសត្វកញ្ជ្រោងនឹងលោកដូរង់មានសំដីផ្អែមពី
រោះតែមាត់ក្រៅឋចិត្តសឹងតែអាក្រក់វៀចវេរចង់បំផ្លាញគេឲ្យវិនាសោះវិស័យដូចផ្លែល្វាដែលល្អ
«ភ្លឺផ្លេក»តែសម្បកហើខាងក្នុងសុទ្ធតែមមង់ដែរ។
យើងមិនត្រូវទកចិត្តមនុស្សណាដែលយើងមិនស្គាល់ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើយដ្បិតមនុស្សមានច្រើន
សណ្ឋានណាស់ខ្លះ«ចិត្តចាទេវទត្តមាត់ដូចទេវតា»ខ្លះទៀត«អាក្រក់តែមាត់ចិត្តដូចទេវតា»
ហេតុនេះហើយបានជាក្នុងច្បាប់កូនចៅដដែលនេះលោកបានបន្ថែមថា=
រីសោតខ្នុរណាំង សម្បកស្តោកស្គាំង បន្លាច្រូងនៅ ឋក្នុងសឹងក្លែប ក្រអែបផ្អែមទៅ
ទាល់ក្នុងឥតសៅ រសសឹងពីសា»
៧"លោកថាឲ្យត្រាប់ នូវសត្វកុកសាប់ អំពើប្រពៃ កុំត្រាប់កុសល ភោភាវសព្វថ្ងៃ ហើរទំអាស្រួ័យ ពុំប្លែកប្លែងប្រាណ»
សេចក្តីផ្តើម
ដើម្បីរស់នៅក្នុងសង្គមជនឲ្យបានសុខសាន្តរៀងរាបទៅត្រូវខំធ្វើខ្លួនឲ្យប្រាសចាកពា្យនិន្ទា
ទាំងឡាយនឹងភយន្តរាយគ្រប់ប្រការដោយព្យាយាមត្រិះរិះពិចារណាឲ្យយល់អស់អាថនួវ
ពាក្យឪវាទនឹងក្បួនតម្រាសុភាសិតដែលបណ្ឌិតចារបែងសេចក្តីដើម្បីជាគតិលោកទៅកាន់
ស្ថានសុខដូចយ៉ាងក្នុងច្បាប់កូនចៅលោកប្រដៅថា=ឲ្យត្រាប់នូវសត្វកុកសាប់អំពើប្រពៃ
កុំត្រាប់កុំសលភោភាវសព្វថ្ងៃហើរទំអាស្រ័យពុំប្លែកប្លែងប្រាណ»
អត្ថានុរូបរបស់ភាសិត
វគ្គទី១
លោកថាឲ្យត្រាប់នូវសត្វនូវសត្វកុកសាប់អំពើប្រពៃ»
កាលបើកុកសាប់ចុះទៅរកទំឬរកស៊ីនៅទីណាដូចជាទំនៅលើមេឃឈើឬចុះស៊ីនៅវាលស្រែ
ឬក្នុងថ្លុកដ៏មានភក់ក្រខ្វក់ជាដើមនោះគេឃើញស្លាបដែលស្រោបកាយរបស់វាមានព៌ណប្រផេះ
ឬសម្បុរត្រសក់ស្រដៀងគ្នានឹងព៌ណភក់ឬព៌ណស្លឹកឈើដែរ។ផ្ទុយពីនេះវិញូកាលបើកុកសាប់
ហិចហើរធើដំណើរក្នងវេហាស៏ដែជាទីស្ងាតស្រឡះល្អនោះគេឃើញស្លាបដែលលាតត្រដាង
ឡើងមានព៌ណសស្កុសដូចសំឡី។
វគ្គទី២»
មិនថានៅទីណាពលណាទាំងថ្ងៃទាំងយប់គ្រប់ដំបន់កុសលឥតប្រែប្រួលផ្លាស់ប្តូរព៌ណ
ស្លាបដូចកុកសាប់ឡើយ។ព៌ណសដរាបនេះអាចទាញភ្នែកអ្នកទាំងពួងមានព្រានបរបាញ់ជាដើម
ឲ្យត្រឡេកមើលស្គាល់ថាជាកុកភ្លាម។មិនចាំបាច់ពិមិត្យយូរផង។កាលដែលហើរដែលទំអាស្រ័យ
មិន«ប្លែកប្លែងប្រាណ»គឺមិនមានប្លែកគ្រឿងសំកាល់ក្រៅបានតែទទួលនូវផលអាក្រក់ផ្សេងៗ
មិនខានជូនកាលវិនាសអន្តរាយដល់ខ្លួនក៏បាន។
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
អ្នកប្រាជ្ញទូន្មានថាឲ្យធ្វើតាមសត្វកុកសាប់វិញ«អំពើដ៏ប្រពៃ។
យើងឃើញថាកុកសាប់ចេះផ្លាស់ព៌ណសម្បុរតាមទីកន្លែងតាមពេលវេលា(ព្រោះពេលយប់កុក
សាប់ក៏ត្រូវគ្របដណ្តប់កាយដោយស្លាបប្រផេះដែរ)ដើម្បីកុំឲ្យគេឆាប់ចាប់ភ្នែកទៅរកវាដើម្បី
រក្សាខ្លួនឲ្យបានសេចក្តីសុខគឺជៀសវាងផលអាក្រក់ឬការអន្តរាយដល់ខ្លួនបាន។អ្នកប្រាជ្ញចង់
ប្រដៅយើងថា=
ក»ឲ្យចេះផ្លាស់ប្តូរឬកពាកិរិយាតាមកាលះទេសះគឺចេះធ្វើឬកពាឲ្យច្រឡំនឹងគេឋងតាមទីកន្លែង
នឹងតាមពេលវេលាដែលតាំងនៅកុំធ្វើឲ្យឆ្កងកុំឲ្យឈ្លើយកុំឲ្យប្លែកធ្លោដាច់គេនោះកន្លែងណា
ពេលណាត្រូវលើកខ្លួនសឹមលើកកន្លែងណាពេលណាត្រូវដាក់ខ្លួនយើងត្រូវតែដាក់ដើម្បីរក្សា
សេចក្តីសុខ។
កាលបើមានធនធានច្រើននោះក៏មិនចេះតែ«ភោភាវសព្វថ្ងៃគឺបង្ហាញឬកពាឲ្យឃើញធ្លោជាដរាប
នោះទេជាហេតុនាំឲ្យគេជិនរកឲ្យគេស្អប់ឬពេបជា្រយនិយាយដើមពោលគឺនាំតែសៅហ្មងដល់ខ្លួន។
ខ»ឲ្យចេះរៀបចំតែងកាយតាមកាលះទេសះកុំឲ្យភោភាវសព្វថ្ងៃឬភោភាវគ្រប់កន្លែងដូចសត្វកុសល
នោះឧបមាបើនៅស្រុកស្រែចំការរបៀបរៀបចំតែងខ្លួនក៏ឲ្យល្មមឲ្យស៊ីគ្នានឹងកន្លែងដែលយើងទៅ
អាស្រ័យដើម្បីកុំឲ្យអ្នកផងបាញ់ភ្នែកមករកយើងព្រោះតែអាការភោភាវនេះ។បើនៅក្រុងឬត្រូវចូល
ក្នុងចំណោមធំដុំនោះរបៀបស្លៀកពាក់ក៏ឲ្យមានភាពសមរម្យស៊ីគ្នានឹងទីនោះឬពេលនោះដែរ។
គ»ឲ្យចេះក្លែងខ្លួនដោយចេះផ្លាស់សំលៀកបំពាក់តាមកាលះទេសះដើម្បីជៀសវាងភយន្តរាយខ្លះ
បាន=ឧ=ឧបមាដូចយើងអ្នកមានទ្រព្យច្រើនត្រូវធ្វើដំណើរថ្លូវឆ្ងាយដោយកាត់ភូម៌កាត់ព្រៃផ្សែងនោះ
ត្រូវស្លៀកពាក់ខោអាវណាជំនុំជាមធ្យមកុំឲ្យមានមានមនុស្សខិលខូចថាយើងអ្នកមានទ្រព្យច្រើន
ហើគុំគួនធ្វើបាប។
ទាហានខ្លះកាលបើធ្វើខ្លួនឲ្យប្លែកជារបៀបអ្នកស្រែហើយក៏អាចចូលទៅបន្លំនៅក្បែរបន្ទាយសត្រូវ
បានដើម្បីស៊ីបការផ្សេងៗឬក៏ធ្វើឲ្យសត្រូវវិនាសដោយកលល្បិចរបស់ខ្លួនក៏បាន។
កាលបើផុតពីកន្លែងឬពេលដែលមានគ្រោះថ្នាក់ហើយសឹមផ្លាស់សំលៀកបំពាក់តាមធម្មតាទៅ
វិស័យដូចកុកសាប់កាលបើផុតពីកន្លែងដែលរកស៊ីឬកន្លែងដែលមានសត្រូវតែងបៀតបៀនហើយ
នោះឥតញញើតទៀតឡើយគឺបង្ហាញស្លាបសរបស់វា។
សេចក្តីបញ្ចប់
ដើម្បីធ្វើឲ្យជីវភាពរបស់ខ្លួនទទួលនូវសេចក្កីសុខកុកសាប់ជាគំរូប្រាប់ថា=កាលបើធ្វើអ្វីឲ្យពិនិត្យ
មើលកាលះទេសះគឺធ្វើអ្វីកុំឲ្យធ្លោខុសគេជានិច្ចជាកាលដូចកុកសនោះក្នុង«សុភាសិតសង្គ្រោះ
របស់«បាឡាត់»ឧត្តមលិខិតសុងស៊ីវ»នោះក៏មានចែងមកហើយដែរគឺ=កុំត្រាប់កុកស គ្មានឧបបាយ
ឲ្យត្រាប់ប្រាជ្ញប្រាយសត្វកុកសាប់ រកស៊ីកៀនកោះដោយព្រៃស្នាប់ លាក់ខ្លួនខ្លាចស្លាប់ គ្មានប្រមាថ»
៨"មួយសោតលោកថា កន្លង់នឹងផ្កា ស្ថានឆ្ងាយទីទៃ ហេតុចិត្តចង់ក្រេប ជញ្ជាបក្លិននៃ ហើរហួសច្រៀវច្រៃ រស់រកបុប្ផា»
ជនខ្លះចិត្តចង់ដឹងនូវធម៌វិន័យ ឬតាមច្បាប់ក្បួនតម្រាវិទ្យាសាស្រ្តផ្សេងៗ
គឺស្វះស្វែងជាអាចិន្រ្តិយ៏ រកអ្នកដែលមានប្រាជ្ញាដំរេះវិជ្ជាមិនថានៅឆ្ងាយ
ឬជិត ដើម្បីក្រេបជញ្ជក់យកឧជារសនៃវិជ្ជា វិស័យដូចសត្វកន្លង់ដែល
សង្វាតព្យាយាមហើរសព្វទីស្ថានដើម្បីស្កាត់រកបុប្ផា ប្រាថ្នានឹងក្រេប
ជញ្ជាបជញ្ជក់យកជាតិក្លិន នៃផ្កាទាំងឡាយនោះឋង។
៩"ទំពក់វាទៅ ទើបព្នៅវាជ្រុះ"
ទំនងតែង
សេចក្តីផ្តើម«ទំពក់វាទៅទើបព្នៅវាជ្រុស»សេចក្តីយ៉ាងខ្លីនេះមានអត្ថរសយ៉ាងសំខាន់
ដើម្បីនឹងញាំងចរិយាជនណាដែលខ្ជិលទំរង់ក្នុងកិច្ចការសព្វសារពើកុំឲ្យតែដេកចាំតែ
ព្រេងវាសនាជូនផលឲ្យ។
អត្ថនុរូបរបស់ភាសិត
បើយើងចង់បានផ្លែព្នៅដែលនៅជាប់នឹងសណ្តង់នៅឡើយយើងត្រូវខ្វល់ខ្វាយរកទំពក់
ទៅថ្ពក់ទាញយកមកទើបវាជ្រុះដើម្បីយកមកធ្វើជាចំណីរបស់យើង។
បើនៅស្ងៀមអង្គុយចាំឲ្យផ្លែព្នៅជ្រុះមកតែម្តងនោះកុំសង្ឃឹមថានឹងបានអាស្រ័យមុខជា
«អង្គុយលេបទឹកមាត់ហើយ»
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
ផ្លែព្នៅដែលយើងចង់បាននេះគឺគេចង់និយាយអំពីផលឬបំណងអ្វីមួយដែលយើងប្រាថ្នា
នឹងឲ្យបានសំរេចមកយើង។យើងមិនមែនដេកចាំឲ្យផលនេះវារត់រកយើងទេគឺត្រូវប្រឹង
ប្រែងខ្នះខ្នែងប្រើកម្លាំងកាយឬកម្លាំងចិត្តដើម្បីទៅថ្ពក់យកនោះវិស័យដូចគេខំខ្នះខ្នែងធ្វើ
ទំពក់រួចហើយខំថ្ពក់យកផ្លែព្នៅជាចំណី។
ឧទាហរណ៏១កូនសិស្សដែលប្រាថ្នាចង់បានសញ្ញាប័ត្រអ្វីមួយនោះត្រូវខំប្រឹងប្រែងរៀន
សូត្រឲ្យណាស់ព្រោះចំណេះដែលបានពីការខំនេះហើយជាទំពក់យ៉ាងមាំដើម្បីទៅថ្ពក់កាវ
យកសញ្ញាប័ត្រ។
២»មាតាបិតាទាំងឡាយបើចង់រកភរិយាឲ្យកូនប្រុសតាមច្បាប់នោះត្រូវតែគិតគូរខ្នះខ្នែងរក
គេឋងឲ្យជួយស៊ើបសួរចូលទៅដណ្តឹងដល់ម៉េឪខាងកូនស្រី។បើមិនដូច្នោះទេកូនស្រីអ្នក
មានពូជពង្សមិនងាយនឹង«ជ្រុះ»ដោយងាយទេទាល់តែមានទំពក់ទៅទើបព្នៅជ្រុះមកកុំ
សង្ឃឹមថា«គេនឹងលើកឲ្យដោយងាយនោះ។
៣»ប្រទេសកម្ពុជាដែលបានឋានះជារដ្ឋឋករាជ្យនេះក៏មិនមែនបានមកដោយគ្មានយក«
ទំពក់ទៅថ្ពក់»ដែរ។ចុះអ្វីជាទំពក់នេះ?គឺគ្មានអ្វីក្រៅពីសេចក្តីប្រឹងប្រែងរបស់សម្តេចព្រះ
បិតាឋករាជ្យជាតិទេ។ព្រះអង្គទ្រង់ប្រើព្រះនយោបាយដ៏ភ្លឺថ្លាធ្វើជាទំពក់ដើម្បីទៅទាញយក
ឋករាជ្យជូនជាតិ។
សេចក្តីបញ្ចប់
បើចង់ឲ្យបានផលអ្វីមួយដូចសេចក្តីបំណងយើងកុំនៅស្អៀមឲ្យរត់មករកនោះត្រូវចាំ
ឲ្យជាក់ថា«បើចង់ស្រួចដូចបន្លាត្រូវតែឧស្សាហ៏ដុសដែកដុលទោះមានកុសលអកុសល
កុំចាំសេសផលនោះជួយជូន»
សេចក្កីអធិប្បាយយ៉ាងសង្ខែប=
ជ័រព្នៅវាស្អិតដិតជាប់សាច់ពិបាលាងណាស់ហេតុនេះគប្បីជៀសវាងកុំឲ្យជ័រព្នៅ
ប្រឡាក់បាន។
១០«ម្នៅៗយកជ័រព្នៅមកត្បៀតក្លៀក»
ភាសិតនេះមានន័យថា
នៅសុខៗម្តេចក៏ទៅទទួលយកកិច្ចការណាមួយដែល
ដល់ទីបំផុតវាហុចផលអាក្រក់ឲ្យនាំឲ្យពិបាកចិត្តពិបាកគិតពិបាកកាយឥតមានផល
ចំណេញអ្វីដល់ខ្លួនសោះគឺនាំតែនឿយខ្លួនអសាឥតការ។
ដូចយ៉ាងរ៉ាប់រងធានាអ្នកជាប់ចោទពីបទណាមួយឬ
ទទួលបញ្ញើអ្នកណាមួយ
ដល់ថ្ងៃក្រោយមកទៀតទើបដឹងថាជារបស់ចោរឬក៏ទទួលក្មេងណាមួយ
យកមកចិញ្ចឹមបង្កើតហេតុឲ្យទាស់ទែងខ្វែងគំនិតប្តីប្រពន្ធឋង។
កាលដែលឃើញផលអាក្រក់ផុសឡើងវេលា
ណាទើបលាន់មាត់ទាំងស្តាយហើយខ្នាញ់ក្នុងចិត្តផងថា=
«ម្នៅៗយកជ័រព្នៅមកត្បៀតក្លៀក»
កាលបើដឹងដូច្នេះហើយក្នុងការអ្វីក៏ដោយមុននឹងទទួលធ្វើកប្បីពិនិត្យពិចារណារកហេតុ
ផលជាមុនដរាបឲ្យយល់ជាក់តើនឹងបានសុខឬទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយ៕
១១ ដំរីសារស្លាប់យកចង្អេរបាំង
ទំនងតែងនឹងសេចក្តីផ្តើម
កំហុសដែលបានប្រព្រឹត្តហើយ មិនងាយនឹងបិទបាំងឲ្យជិតឡើយ ដូច្នេះហើយ
បានជាគេតែងនិយាយចំអកឲ្យអ្នកប្រព្រឹត្តខុសថា=
«ដំរីសារស្លាប់យកចង្អេរបាំង»
អត្ថានុរូបរបស់ភាសិត
ដំរីសារគឺជាដំរីដែលធំដល់កំណត់។កាលបើដំរីនវស្លាប់គេមិនងអាចនឹងបិទបាំង
សាកអសុភ ឬក្លិនអាសោចន៏របស់វាជិតដោយយកចង្អេរមួយ ទៅប្រើការបានឡើយ
ព្រោះចង្អេរមានទំហំតូចជាងឆ្ងាយណាស់។
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
ដំរីសារស្លាប់គឺជាកំហុសអ្វីមួយយ៉ាងធំ។យកចង្អេរបាំងគឺប្រើមធ្យោបាយណាមួយ
ដែលរាក់។ទៅបិទបាំងលុបលាងកំហុសចេញ ដរាបណាដែលចង្អេរបាំងខ្មោចដំរី
ឬក្លិនសំអុយមិនជិត ដរាបនោះកលល្បិចបន្តិចបន្តួចក៏មិនអាចបាំងបាត់នូវកំហុស
ឬចំហាយអាក្រក់នៃរឿងរ៉ាង ដែលបានប្រព្រឹត្តមកហើយនោះដែរ។
ឧទាហរណ៏
កាលពីយូរឆ្នាំមកហើយមេឃុំមៀន បានឃុំឃាំងនាយស៊ុំដែលប្រព្រឹត្តបទល្មើសដោយ
ទាន់ជាស្តែង។នាយស៊ុំនេះកាលពីថ្ងៃមុនមានរឿងទាស់ទែងម្តងនឹងមេឃុំនោះឯង។
ក្នុងវេលារាត្រីស្ងាត់ មេឃុំមៀនបានចូលទៅបន្ទប់រករឿងវាយនាយស៊ុំ តែពីរបីដំបង
ស្រាប់តែស្លាប់ភ្លាម។ដើម្បីបិទបាំងកំហុសដោយខ្លួន ឲ្យរួចពីទោសភ័យនោះមេឃុំ
កំណាចដោះអាវនាយស៊ុំរួចចងកខ្មោចយ៉ាងតឹងភ្ជាប់ទៅនឹងជើងតុក្នុងបន្ទប់នោះ
តើមេឃុំគេចកែបំបែរបំបិទឯណានឹងជិត បើគរដឹងថាខ្លួនឯងជាអ្នកកាន់កូនសោបន្ទប់
បើពេទ្យពិនិត្យ ឃើញសាច់ស៊ុំជាំដោយដំបងហើយគ្មានទំនងនឹងជឿថាស៊ុំចងកខ្លួនឯង។
រឿងប៉ុនដំរីសារ យកឯការតូចប៉ុនចង្អេរទៅបាំងកុំឲ្យស្អុយ។កាលបើឃាតកម្មយ៉ាងស្តែង
ដូច្នេះហើយ មេឃុំមៀនភ័យខ្លាំងខ្លាចជាប់គុគ ក៏យក ចេកមួយស្ទងនឹងខ្នុរពីរ ទៅជូនចៅក្រម
ឲ្យគេជួយ។នរណានឹងជួយរួចបើទោសឯងប៉ុនដំរីសារហើយ យកចង្អេរទៅបាំងនោះ
គប្បីណាស់ជួលមេធាវីកត្តីទៅគ្រាន់សង្ឃឹមថានឹងបានរួចខ្លួនខ្លះ។
សំគាល់=ក)
ដំរីសារស្លាប់នេះ សំដៅយកកំហុសណាមួយយ៉ាងធំដូចសម្លាប់គេ ប្លន់គេ ចាប់ស្រីមិនទាន់
គ្រប់ការ សារុបទៅគឺបទល្មើស ទាំងឡាយដែលអាចធ្វើឲ្យអ្នកដៃដល់ជាប់គុគជាទម្ងន់
បានក្នុងច្បាប់តុលាការ។កំហុសនេះមិនងាយនឹងលុបលាងបានដោយងាយទេ ដូច្នេះ
កាលបើដឹងថាអំពើអាក្រក់ទាំងឡាយពិបាកនឹងបិទបាំងហើយ វាតែងតែហុចទុក្ខទោសមក
ដល់ខ្លួនវិញ ត្រូវតែជៀសឲ្យផុតកុំប្រព្រឹត្តឲ្យសោះទើបប្រសើរជាង។កាលបើជាថ្លស់ធ្លោយ
ធ្លាក់ខ្លួនក្រឹបក្នុងកំហុសធំនេះហើយ គប្បីរិះរកកលឧបាយយ៉ាងចំណានដើម្បីឲ្យមានកម្លាំង
ទប់ទល់កុំឲ្យជាប់គុគបាន ពោលគឺធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យគេចំអកបានថា«ដំរីសារស្លាប់»«
ទៅយកឯចង្អេរបាំង។
សំគាល់ខ)
ម៉្យាងទៀតពាក្យចាស់នេះ សំរាប់និយាយចំអកឡកឲ្យជនណាដែលមានញាតិ
ផៅ ប្រព្រឹត្តខុសជ្រងោហើយ ខំនិយាយដោះស្រាយនាយអាយ ដើម្បីលាក់លៀបលុប
លាងកំហុសនោះដូចយ៉ាងឪម្តាយខ្លះ ខំបិទបាំងកំហុសរបស់កូនស្រីដែលមិនមានកិរិយា
នឹងនួនសមរម្យជាស្រីគ្រប់លក្ខណា តើបិទបាំងដោយសំដីឯណានឹងជិតបើកំហុសនោះ
វាធំហើយ ចោលក្លិនអាសោចន៏បីដូចជាដំរីសារស្លាប់ទៅហើយនោះ៕
១១ គេខុសកុំអាលអរ គេសាទរកុំអាលអួត "
វគ្គទី១ ៖ គេខុសកុំអាលអរ
កាលណាបើឃើញគេប្រព្រឹត្តអ្វីខុស កុំអាលអរព្រោះក្រែងថ្ងៃណាមួយកុំហុស
នឹងធ្លាក់មកលើខ្លួនវិញ។ កាលបើឃើញគេខុសគប្បីយកកុំហុសនោះមក ពិ
ចារណាត្រិះរិះរកហេតុផលឲ្យឃើញ ដើម្បីជាគតិនាំយើងឲ្យជៀសវាងនូវកំហុស
នោះ ឬបើពុំនោះសោត គប្បីដាស់តឿនពន្យល់អ្នកប្រព្រឹត្តខុសឲ្យកែប្រែគំនិតមារ
យាទចេញដម្បីសេចក្តីចំរើនដល់មនុស្សជាតិ។
វគ្គទី២៖គេសាទរកុំអាលអួត
កាលបើឃើញគេសាទរ គឺត្រេកអររួសរាយរាក់ទាក់មករកយើងនោះ កុំអាលអួត
សរសើរគេភ្លាម ព្រោះមានមនុស្សខ្លះ សំដីល្អរាក់ទាក់មែន តែចិត្តគ្មានស្មោះសល្អ
ស្អាតទេ ជូនកាលគេប្រើវាចាកិរិយារាក់ទាក់ ដើម្បីជាធ្នាក់ទាក់យកផលប្រយោជន៏
របស់គេក្នុងការផ្សេងៗ ។
ដែលនឹងអួតសរសើរថាល្អបាន ល្អឹកណាតែពិនិត្តសង្កេត ក្នុងពេលដ៏យូរ។ កាលបើ
សង្កេតឃើញច្រើនដងច្រើនគ្រា ថាគេត្រេកអរសាទរដោយ ស្មោះចំពោះនោះគប្បី
អួតសរសើរថា ល្អចុះ ៕
គឺជាអ្នកល្អត្រឹមត្រូវមានពាហនះអ្នកដែលមិននៅខ្ញុំកញ្ជះគឹត្រូវឲ្យចេះ«គិតគូរការកេរ្ត៏អាទិ»
គឺការពារពីដើមឲ្យបានល្អគង់វង់តរៀងទៅ។
ឋកេរ្ត៏នេះរស់ដោយយក=
១»កេរ្ត៏មត៌ក=ពោលគឺទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលពីម៉ែឪដូនតាមក
២»កត្តិនាម=ល្អដែលធ្លាប់មានពីបុព្វបុរសរបស់យើងមកហើយពោលគឺ
«កេរ្ត៏ឈ្មោះជាអ្នកជានោះឋង៕
៥ "ផ្លូវវៀចកុំបោះបង់ ផ្លូវណាត្រង់កុំដើរហោង"
សេចក្កីនេះសំរាប់រំឮកដល់អ្នកជំនួញជួញព្រៃគ្រប់ឋានះនឹងអ្នកធ្វើនយោបាយផ្សេងៗ។
១»ក្នុងការធ្វើជំនួញ កាលបើកាន់សច្ចះពេកក៏គ្មានចំណេញដែរត្រូវឲ្យវៀចខ្លះ ឋវៀចនេះ
មិនមេនបំបាត់ប្រវញ្ជ័ថ្លឹងខ្វះភ្នែកជញ្ជីង ឬជៀសវាងបំបាត់ពន្ធគយឲ្យតែខាងចំណេញស្មើរដើម
ក៏មិនត្រូវប្រាប់គេត្រង់បើទុកជាចំណេញក្នុងមួយឆ្នាំរាប់ហ្មឺនប្រាក់ ក៏កុំនិយាយប្រាប់ពាណិជឋទៀត
ឲ្យត្រង់អស់ពីពោះ ព្រោះកាលបើគេឃើញចំណេញ ច្រើនក្នុងមុខជំនួញណាមួយគេប្រាថ្នារកជំនួញ
នោះដែរនាំឲ្យលាភរបស់យើងថយទៅវិញឬជំពប់អស់រលីងទៅវិញក៏មាន។
២» ក្នុងការធ្វើនយោបាយ តែដើរតាមផ្លូវត្រង់ គេនឹងស្គាល់« ពោះវៀន»យើងគឺស្កាល់ចិត្តគំនិតយើងទាំងអស់។
កុំភ្លេចឡើយពាក្យចាស់លោកថា» ស្លូតស្លាប់វៀចវេរ មានភ័ព្វអាយុយឺនយូរ »
៦"លោកថាល្វាផង សម្បកក្រៅហោង ភ្លឺផ្លេកយល់យង់ រីឋក្នុងផ្លែ សឹងតែមមង់ ក្រាស់ក្រៃនៅក្នុង នោះហោងលោកថា»
សេចក្តីអធិប្បាយជាគំរូ
ដោយសង្កេតឃើញថា នៅនាលោកនេះមានមនុស្សមានច្រើនសណ្ឋាន «ខ្លះវៀចខ្លះត្រង់ ខ្លះខ្លៅសាមាន្យ« ទើបបុរាណបណ្ឌិតព្រឹទ្ធាចារ្យចងជាបញ្ហាទុកក្នុងច្បាប់កូនចៅថា=
«លោកថាល្វាហោង សម្បកក្រៅហោង ភ្លឺផ្លេកយល់យង់ រីឋក្នុងផ្លែសឹកតែមមង់ ក្រាស់ក្រៃ
នៅក្នុង នោះហោងលោកថា»។
ឋផ្លែល្វាកាលណាដែលទុំឡើងមានពណ៌ក្រហមរលោងមានសម្បករលីងស្រស់រលើប
គួរឲ្យស្រើបស្រាលត្រេកត្រអាលចង់បេះប្រឡះយកមកកាន់យកមកភ្លក់អាស្រ័យណាស់
ប៉ុន្តែក្នុងផ្លែមានសុទ្ធតែសត្វមមង់វារុករវើកពាសពេញតាមចន្លោះសាច់ល្វានោះគួរឲ្យខ្ពើម
រអើមជៀសវាងរាងចាលលែងហ៊ានហែកកាន់មើលទៀត។
ឋផ្លែល្វាដែលល្អល្អះតែក្រៅនេះលោកប្រៀបធៀបទៅមនុស្សណាដែលមានរូបឆោមលោម
ពណ៌សាច់សល្អសមស្អាតស្អំស្រស់បំប្រិមពុំទាស់ភ្នែកអ្នកដ៏ទៃក៏ប៉ុន្តែមនុស្សនោះឋងមានចិត្ត
ល្អក់អាក្រក់ពេកឬក៏មានឬកពាឥរិយាមិនសមរម្យជាហេតុធ្វើឲ្យអា្នកផងទាំងពួងស្អប់ខ្ពើមទៅវិញ។
ប៉ុន្តែពាក្យអ្នកប្រាជ្ញនេះមិនមែនសំដៅទៅលើតែមនុស្សណាដែលមានរូបឆោមរាងរាងកាយឆើត
ឆាយដូចបានអធិប្បាយមកហើយនោះទេលោកប្រៀបប្រដូចផ្លែល្វាទៅនឹងជនណាដែលមានសំដី
វាចាផ្អែមពិរោះគួរឲ្យអ្នកផងទាំងពួងទុកចិត្តចូលជិតរើសយកជាមិត្រស្និទ្ធស្នាលរាប់អានជាស្ពាន
មេត្រីដោយស្តាប់ពាក្យសំដីថាប្រហែលជាមនុស្សនោះល្អបរិសុទ្ធត្រឹមត្រូវកាន់ផ្លូវត្រង់មែនប៉ុន្តែ
មនុស្សសំដីល្អនេះច្រើនមានចិត្តល្អក់អាក្រក់ជាប់ហេតុនេះបានចាអ្នកប្រាជ្ញបន្ថែមសេចក្តីថា=
«អ្នកមួយចែចូវរអែរអូវវៀចវេរឬស្យាបញ្ចើចបញ្ជើពាក្យពើមាយាដូចកលផ្លែល្វាល្អល្អះតែក្រៅ»
សេចក្តីដែលមានសាធកះមកហើយនេះឃើញថាត្រូវមែនហើយប៉ុន្តែយើងនឹគថាមនុស្សណា
ដែលល្អតែមាត់ក្រៅហើយចិត្តសុទ្ធតែខ្លៅអាក្រក់់វៀចវេរឬស្យាទាំងអស់នោះក៏មិនមែនដែរ
ដ្បិតមានខ្លះសំដីល្អចិត្តក៏ល្អដូចផ្លែឈើខ្លះល្អឃាងក្រៅហើយមានទាំងឧជារសផ្អែមឆ្អាញ់ពីសាផង
ប៉ុន្តែយើងប្រទះឃើញថាក្នុងលោកនេះម្រមានមនុស្សដែលមានសំដីល្អហើយមានចិត្តល្អផងនោះ
ណាស់ច្រើនតែមនុស្សសំដីផ្អែមចេះបញ្ចើចចបញ្ចើហើមានចិត្តអាក្រក់។
ធម្មតាមនុស្សអាក្រក់ច្រើនវាចាវោហាផ្អែមពីរោះមករកយើងដើម្បីឲ្យយើងទុកចិត្តអស់ពីពោះថាវាល្អ
មនុស្សជំពូកនេះកុំសូវទុកចិត្តវាកុំយកធ្វើចាគ្នាថ្ងៃក្រោយមិនយូរមិនឆប់វានឹង«ត្បកក្បាល»
យើងវិញមិនខាន។
«ក្អែកនឹងកញ្ច្រោង»ឬមាន់នឹងកញ្ច្រោង»របស់កវីបណ្ឌិតឡាយហ្វុងដែលបានលើកទុកជិត២០
សតវត្ស៏មកហើយ
ចុះកញ្ច្រោងវាធ្វើយ៉ាងដូចម្តេចនឹងបាននំពីក្អែកឬមាន់ជាអាហារវា?
ចូរយើងកុំឆ្អល់ឲ្យសោះពាក្យបញ្ចើចបញ្ចើដោយប្រើសំដីផ្អែមល្ហែមត្រជាក់នេះហើយជានុយ
បបោសអង្អែលចិត្តឲ្យក្អែកគិតថាពិតជាពាក្យត្រង់ក៏ហាមាត់និយាយឡើងធ្លាក់ឋនំទៅដីបានចំ
ណីនៃកញ្ច្រោងទៅវិញ។ឋមាន់វិញក៏ស្លាប់ខ្លួនពីព្រោះតែឮកញ្ច្រោងនិយាយបញ្ជោរដោយពាក្យ
ផ្អែមពីរោះគួរទុកចិត្តពន់ពេកណាស់។
ក្នុងរឿងមួយទៀតរបស់«ម៉ូលីយារ៏»មាននិទានថា=នាម៊ីនម្នាក់ឈ្មោះលោក«ដូរង់ចង់ទៅបោកប្រាស់អ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិម្នាក់ឈ្មោះ«ហ្សូរដាំង»
លោកដូរង់ស្អប់ហ្សូរដាំងពេកប៉ុន្តែដោយលោកខ្វះប្រាក់ចាយលោកក៏ធ្វើជារាប់អានហ្សូរដាំងទៅ
លោកនិយាយប្រាប់ហ្សូរដាំងថា=គ្មានស្រឡាញ់នរណាជាងហ្សូរដាំងទេលោកកុហកថាលោកបាន
ទៅនិយាយនៅក្នុងចំណោមសរសើរពីហ្សូរដាំងជាច្រើនដងលោកថានឹងរកមនុស្សណាឲ្យវិនាស
ជាងហ្សូរដាំងក៏គ្មានឋពាក្យលោកទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែបញ្ជោរបោកប្រាស់ទេប៉ន្តែពីរោះផ្អែមហាក់
បីដូចជារឿងនោះពិតមែនគូរឲ្តហ្សូរដាំង«ត្រចៀកស្រាល»ទុកចិត្តពេក។
ចូលយើងពិចារណាមើលចុះក្នុងរឿងទាំងពីរនេះសត្វកញ្ជ្រោងនឹងលោកដូរង់មានសំដីផ្អែមពី
រោះតែមាត់ក្រៅឋចិត្តសឹងតែអាក្រក់វៀចវេរចង់បំផ្លាញគេឲ្យវិនាសោះវិស័យដូចផ្លែល្វាដែលល្អ
«ភ្លឺផ្លេក»តែសម្បកហើខាងក្នុងសុទ្ធតែមមង់ដែរ។
យើងមិនត្រូវទកចិត្តមនុស្សណាដែលយើងមិនស្គាល់ឲ្យច្បាស់លាស់ឡើយដ្បិតមនុស្សមានច្រើន
សណ្ឋានណាស់ខ្លះ«ចិត្តចាទេវទត្តមាត់ដូចទេវតា»ខ្លះទៀត«អាក្រក់តែមាត់ចិត្តដូចទេវតា»
ហេតុនេះហើយបានជាក្នុងច្បាប់កូនចៅដដែលនេះលោកបានបន្ថែមថា=
រីសោតខ្នុរណាំង សម្បកស្តោកស្គាំង បន្លាច្រូងនៅ ឋក្នុងសឹងក្លែប ក្រអែបផ្អែមទៅ
ទាល់ក្នុងឥតសៅ រសសឹងពីសា»
៧"លោកថាឲ្យត្រាប់ នូវសត្វកុកសាប់ អំពើប្រពៃ កុំត្រាប់កុសល ភោភាវសព្វថ្ងៃ ហើរទំអាស្រួ័យ ពុំប្លែកប្លែងប្រាណ»
សេចក្តីផ្តើម
ដើម្បីរស់នៅក្នុងសង្គមជនឲ្យបានសុខសាន្តរៀងរាបទៅត្រូវខំធ្វើខ្លួនឲ្យប្រាសចាកពា្យនិន្ទា
ទាំងឡាយនឹងភយន្តរាយគ្រប់ប្រការដោយព្យាយាមត្រិះរិះពិចារណាឲ្យយល់អស់អាថនួវ
ពាក្យឪវាទនឹងក្បួនតម្រាសុភាសិតដែលបណ្ឌិតចារបែងសេចក្តីដើម្បីជាគតិលោកទៅកាន់
ស្ថានសុខដូចយ៉ាងក្នុងច្បាប់កូនចៅលោកប្រដៅថា=ឲ្យត្រាប់នូវសត្វកុកសាប់អំពើប្រពៃ
កុំត្រាប់កុំសលភោភាវសព្វថ្ងៃហើរទំអាស្រ័យពុំប្លែកប្លែងប្រាណ»
អត្ថានុរូបរបស់ភាសិត
វគ្គទី១
លោកថាឲ្យត្រាប់នូវសត្វនូវសត្វកុកសាប់អំពើប្រពៃ»
កាលបើកុកសាប់ចុះទៅរកទំឬរកស៊ីនៅទីណាដូចជាទំនៅលើមេឃឈើឬចុះស៊ីនៅវាលស្រែ
ឬក្នុងថ្លុកដ៏មានភក់ក្រខ្វក់ជាដើមនោះគេឃើញស្លាបដែលស្រោបកាយរបស់វាមានព៌ណប្រផេះ
ឬសម្បុរត្រសក់ស្រដៀងគ្នានឹងព៌ណភក់ឬព៌ណស្លឹកឈើដែរ។ផ្ទុយពីនេះវិញូកាលបើកុកសាប់
ហិចហើរធើដំណើរក្នងវេហាស៏ដែជាទីស្ងាតស្រឡះល្អនោះគេឃើញស្លាបដែលលាតត្រដាង
ឡើងមានព៌ណសស្កុសដូចសំឡី។
វគ្គទី២»
មិនថានៅទីណាពលណាទាំងថ្ងៃទាំងយប់គ្រប់ដំបន់កុសលឥតប្រែប្រួលផ្លាស់ប្តូរព៌ណ
ស្លាបដូចកុកសាប់ឡើយ។ព៌ណសដរាបនេះអាចទាញភ្នែកអ្នកទាំងពួងមានព្រានបរបាញ់ជាដើម
ឲ្យត្រឡេកមើលស្គាល់ថាជាកុកភ្លាម។មិនចាំបាច់ពិមិត្យយូរផង។កាលដែលហើរដែលទំអាស្រ័យ
មិន«ប្លែកប្លែងប្រាណ»គឺមិនមានប្លែកគ្រឿងសំកាល់ក្រៅបានតែទទួលនូវផលអាក្រក់ផ្សេងៗ
មិនខានជូនកាលវិនាសអន្តរាយដល់ខ្លួនក៏បាន។
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
អ្នកប្រាជ្ញទូន្មានថាឲ្យធ្វើតាមសត្វកុកសាប់វិញ«អំពើដ៏ប្រពៃ។
យើងឃើញថាកុកសាប់ចេះផ្លាស់ព៌ណសម្បុរតាមទីកន្លែងតាមពេលវេលា(ព្រោះពេលយប់កុក
សាប់ក៏ត្រូវគ្របដណ្តប់កាយដោយស្លាបប្រផេះដែរ)ដើម្បីកុំឲ្យគេឆាប់ចាប់ភ្នែកទៅរកវាដើម្បី
រក្សាខ្លួនឲ្យបានសេចក្តីសុខគឺជៀសវាងផលអាក្រក់ឬការអន្តរាយដល់ខ្លួនបាន។អ្នកប្រាជ្ញចង់
ប្រដៅយើងថា=
ក»ឲ្យចេះផ្លាស់ប្តូរឬកពាកិរិយាតាមកាលះទេសះគឺចេះធ្វើឬកពាឲ្យច្រឡំនឹងគេឋងតាមទីកន្លែង
នឹងតាមពេលវេលាដែលតាំងនៅកុំធ្វើឲ្យឆ្កងកុំឲ្យឈ្លើយកុំឲ្យប្លែកធ្លោដាច់គេនោះកន្លែងណា
ពេលណាត្រូវលើកខ្លួនសឹមលើកកន្លែងណាពេលណាត្រូវដាក់ខ្លួនយើងត្រូវតែដាក់ដើម្បីរក្សា
សេចក្តីសុខ។
កាលបើមានធនធានច្រើននោះក៏មិនចេះតែ«ភោភាវសព្វថ្ងៃគឺបង្ហាញឬកពាឲ្យឃើញធ្លោជាដរាប
នោះទេជាហេតុនាំឲ្យគេជិនរកឲ្យគេស្អប់ឬពេបជា្រយនិយាយដើមពោលគឺនាំតែសៅហ្មងដល់ខ្លួន។
ខ»ឲ្យចេះរៀបចំតែងកាយតាមកាលះទេសះកុំឲ្យភោភាវសព្វថ្ងៃឬភោភាវគ្រប់កន្លែងដូចសត្វកុសល
នោះឧបមាបើនៅស្រុកស្រែចំការរបៀបរៀបចំតែងខ្លួនក៏ឲ្យល្មមឲ្យស៊ីគ្នានឹងកន្លែងដែលយើងទៅ
អាស្រ័យដើម្បីកុំឲ្យអ្នកផងបាញ់ភ្នែកមករកយើងព្រោះតែអាការភោភាវនេះ។បើនៅក្រុងឬត្រូវចូល
ក្នុងចំណោមធំដុំនោះរបៀបស្លៀកពាក់ក៏ឲ្យមានភាពសមរម្យស៊ីគ្នានឹងទីនោះឬពេលនោះដែរ។
គ»ឲ្យចេះក្លែងខ្លួនដោយចេះផ្លាស់សំលៀកបំពាក់តាមកាលះទេសះដើម្បីជៀសវាងភយន្តរាយខ្លះ
បាន=ឧ=ឧបមាដូចយើងអ្នកមានទ្រព្យច្រើនត្រូវធ្វើដំណើរថ្លូវឆ្ងាយដោយកាត់ភូម៌កាត់ព្រៃផ្សែងនោះ
ត្រូវស្លៀកពាក់ខោអាវណាជំនុំជាមធ្យមកុំឲ្យមានមានមនុស្សខិលខូចថាយើងអ្នកមានទ្រព្យច្រើន
ហើគុំគួនធ្វើបាប។
ទាហានខ្លះកាលបើធ្វើខ្លួនឲ្យប្លែកជារបៀបអ្នកស្រែហើយក៏អាចចូលទៅបន្លំនៅក្បែរបន្ទាយសត្រូវ
បានដើម្បីស៊ីបការផ្សេងៗឬក៏ធ្វើឲ្យសត្រូវវិនាសដោយកលល្បិចរបស់ខ្លួនក៏បាន។
កាលបើផុតពីកន្លែងឬពេលដែលមានគ្រោះថ្នាក់ហើយសឹមផ្លាស់សំលៀកបំពាក់តាមធម្មតាទៅ
វិស័យដូចកុកសាប់កាលបើផុតពីកន្លែងដែលរកស៊ីឬកន្លែងដែលមានសត្រូវតែងបៀតបៀនហើយ
នោះឥតញញើតទៀតឡើយគឺបង្ហាញស្លាបសរបស់វា។
សេចក្តីបញ្ចប់
ដើម្បីធ្វើឲ្យជីវភាពរបស់ខ្លួនទទួលនូវសេចក្កីសុខកុកសាប់ជាគំរូប្រាប់ថា=កាលបើធ្វើអ្វីឲ្យពិនិត្យ
មើលកាលះទេសះគឺធ្វើអ្វីកុំឲ្យធ្លោខុសគេជានិច្ចជាកាលដូចកុកសនោះក្នុង«សុភាសិតសង្គ្រោះ
របស់«បាឡាត់»ឧត្តមលិខិតសុងស៊ីវ»នោះក៏មានចែងមកហើយដែរគឺ=កុំត្រាប់កុកស គ្មានឧបបាយ
ឲ្យត្រាប់ប្រាជ្ញប្រាយសត្វកុកសាប់ រកស៊ីកៀនកោះដោយព្រៃស្នាប់ លាក់ខ្លួនខ្លាចស្លាប់ គ្មានប្រមាថ»
៨"មួយសោតលោកថា កន្លង់នឹងផ្កា ស្ថានឆ្ងាយទីទៃ ហេតុចិត្តចង់ក្រេប ជញ្ជាបក្លិននៃ ហើរហួសច្រៀវច្រៃ រស់រកបុប្ផា»
ជនខ្លះចិត្តចង់ដឹងនូវធម៌វិន័យ ឬតាមច្បាប់ក្បួនតម្រាវិទ្យាសាស្រ្តផ្សេងៗ
គឺស្វះស្វែងជាអាចិន្រ្តិយ៏ រកអ្នកដែលមានប្រាជ្ញាដំរេះវិជ្ជាមិនថានៅឆ្ងាយ
ឬជិត ដើម្បីក្រេបជញ្ជក់យកឧជារសនៃវិជ្ជា វិស័យដូចសត្វកន្លង់ដែល
សង្វាតព្យាយាមហើរសព្វទីស្ថានដើម្បីស្កាត់រកបុប្ផា ប្រាថ្នានឹងក្រេប
ជញ្ជាបជញ្ជក់យកជាតិក្លិន នៃផ្កាទាំងឡាយនោះឋង។
៩"ទំពក់វាទៅ ទើបព្នៅវាជ្រុះ"
ទំនងតែង
សេចក្តីផ្តើម«ទំពក់វាទៅទើបព្នៅវាជ្រុស»សេចក្តីយ៉ាងខ្លីនេះមានអត្ថរសយ៉ាងសំខាន់
ដើម្បីនឹងញាំងចរិយាជនណាដែលខ្ជិលទំរង់ក្នុងកិច្ចការសព្វសារពើកុំឲ្យតែដេកចាំតែ
ព្រេងវាសនាជូនផលឲ្យ។
អត្ថនុរូបរបស់ភាសិត
បើយើងចង់បានផ្លែព្នៅដែលនៅជាប់នឹងសណ្តង់នៅឡើយយើងត្រូវខ្វល់ខ្វាយរកទំពក់
ទៅថ្ពក់ទាញយកមកទើបវាជ្រុះដើម្បីយកមកធ្វើជាចំណីរបស់យើង។
បើនៅស្ងៀមអង្គុយចាំឲ្យផ្លែព្នៅជ្រុះមកតែម្តងនោះកុំសង្ឃឹមថានឹងបានអាស្រ័យមុខជា
«អង្គុយលេបទឹកមាត់ហើយ»
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
ផ្លែព្នៅដែលយើងចង់បាននេះគឺគេចង់និយាយអំពីផលឬបំណងអ្វីមួយដែលយើងប្រាថ្នា
នឹងឲ្យបានសំរេចមកយើង។យើងមិនមែនដេកចាំឲ្យផលនេះវារត់រកយើងទេគឺត្រូវប្រឹង
ប្រែងខ្នះខ្នែងប្រើកម្លាំងកាយឬកម្លាំងចិត្តដើម្បីទៅថ្ពក់យកនោះវិស័យដូចគេខំខ្នះខ្នែងធ្វើ
ទំពក់រួចហើយខំថ្ពក់យកផ្លែព្នៅជាចំណី។
ឧទាហរណ៏១កូនសិស្សដែលប្រាថ្នាចង់បានសញ្ញាប័ត្រអ្វីមួយនោះត្រូវខំប្រឹងប្រែងរៀន
សូត្រឲ្យណាស់ព្រោះចំណេះដែលបានពីការខំនេះហើយជាទំពក់យ៉ាងមាំដើម្បីទៅថ្ពក់កាវ
យកសញ្ញាប័ត្រ។
២»មាតាបិតាទាំងឡាយបើចង់រកភរិយាឲ្យកូនប្រុសតាមច្បាប់នោះត្រូវតែគិតគូរខ្នះខ្នែងរក
គេឋងឲ្យជួយស៊ើបសួរចូលទៅដណ្តឹងដល់ម៉េឪខាងកូនស្រី។បើមិនដូច្នោះទេកូនស្រីអ្នក
មានពូជពង្សមិនងាយនឹង«ជ្រុះ»ដោយងាយទេទាល់តែមានទំពក់ទៅទើបព្នៅជ្រុះមកកុំ
សង្ឃឹមថា«គេនឹងលើកឲ្យដោយងាយនោះ។
៣»ប្រទេសកម្ពុជាដែលបានឋានះជារដ្ឋឋករាជ្យនេះក៏មិនមែនបានមកដោយគ្មានយក«
ទំពក់ទៅថ្ពក់»ដែរ។ចុះអ្វីជាទំពក់នេះ?គឺគ្មានអ្វីក្រៅពីសេចក្តីប្រឹងប្រែងរបស់សម្តេចព្រះ
បិតាឋករាជ្យជាតិទេ។ព្រះអង្គទ្រង់ប្រើព្រះនយោបាយដ៏ភ្លឺថ្លាធ្វើជាទំពក់ដើម្បីទៅទាញយក
ឋករាជ្យជូនជាតិ។
សេចក្តីបញ្ចប់
បើចង់ឲ្យបានផលអ្វីមួយដូចសេចក្តីបំណងយើងកុំនៅស្អៀមឲ្យរត់មករកនោះត្រូវចាំ
ឲ្យជាក់ថា«បើចង់ស្រួចដូចបន្លាត្រូវតែឧស្សាហ៏ដុសដែកដុលទោះមានកុសលអកុសល
កុំចាំសេសផលនោះជួយជូន»
សេចក្កីអធិប្បាយយ៉ាងសង្ខែប=
ជ័រព្នៅវាស្អិតដិតជាប់សាច់ពិបាលាងណាស់ហេតុនេះគប្បីជៀសវាងកុំឲ្យជ័រព្នៅ
ប្រឡាក់បាន។
១០«ម្នៅៗយកជ័រព្នៅមកត្បៀតក្លៀក»
ភាសិតនេះមានន័យថា
នៅសុខៗម្តេចក៏ទៅទទួលយកកិច្ចការណាមួយដែល
ដល់ទីបំផុតវាហុចផលអាក្រក់ឲ្យនាំឲ្យពិបាកចិត្តពិបាកគិតពិបាកកាយឥតមានផល
ចំណេញអ្វីដល់ខ្លួនសោះគឺនាំតែនឿយខ្លួនអសាឥតការ។
ដូចយ៉ាងរ៉ាប់រងធានាអ្នកជាប់ចោទពីបទណាមួយឬ
ទទួលបញ្ញើអ្នកណាមួយ
ដល់ថ្ងៃក្រោយមកទៀតទើបដឹងថាជារបស់ចោរឬក៏ទទួលក្មេងណាមួយ
យកមកចិញ្ចឹមបង្កើតហេតុឲ្យទាស់ទែងខ្វែងគំនិតប្តីប្រពន្ធឋង។
កាលដែលឃើញផលអាក្រក់ផុសឡើងវេលា
ណាទើបលាន់មាត់ទាំងស្តាយហើយខ្នាញ់ក្នុងចិត្តផងថា=
«ម្នៅៗយកជ័រព្នៅមកត្បៀតក្លៀក»
កាលបើដឹងដូច្នេះហើយក្នុងការអ្វីក៏ដោយមុននឹងទទួលធ្វើកប្បីពិនិត្យពិចារណារកហេតុ
ផលជាមុនដរាបឲ្យយល់ជាក់តើនឹងបានសុខឬទុក្ខទៅថ្ងៃក្រោយ៕
១១ ដំរីសារស្លាប់យកចង្អេរបាំង
ទំនងតែងនឹងសេចក្តីផ្តើម
កំហុសដែលបានប្រព្រឹត្តហើយ មិនងាយនឹងបិទបាំងឲ្យជិតឡើយ ដូច្នេះហើយ
បានជាគេតែងនិយាយចំអកឲ្យអ្នកប្រព្រឹត្តខុសថា=
«ដំរីសារស្លាប់យកចង្អេរបាំង»
អត្ថានុរូបរបស់ភាសិត
ដំរីសារគឺជាដំរីដែលធំដល់កំណត់។កាលបើដំរីនវស្លាប់គេមិនងអាចនឹងបិទបាំង
សាកអសុភ ឬក្លិនអាសោចន៏របស់វាជិតដោយយកចង្អេរមួយ ទៅប្រើការបានឡើយ
ព្រោះចង្អេរមានទំហំតូចជាងឆ្ងាយណាស់។
អត្ថបដិរូបរបស់ភាសិត
ដំរីសារស្លាប់គឺជាកំហុសអ្វីមួយយ៉ាងធំ។យកចង្អេរបាំងគឺប្រើមធ្យោបាយណាមួយ
ដែលរាក់។ទៅបិទបាំងលុបលាងកំហុសចេញ ដរាបណាដែលចង្អេរបាំងខ្មោចដំរី
ឬក្លិនសំអុយមិនជិត ដរាបនោះកលល្បិចបន្តិចបន្តួចក៏មិនអាចបាំងបាត់នូវកំហុស
ឬចំហាយអាក្រក់នៃរឿងរ៉ាង ដែលបានប្រព្រឹត្តមកហើយនោះដែរ។
ឧទាហរណ៏
កាលពីយូរឆ្នាំមកហើយមេឃុំមៀន បានឃុំឃាំងនាយស៊ុំដែលប្រព្រឹត្តបទល្មើសដោយ
ទាន់ជាស្តែង។នាយស៊ុំនេះកាលពីថ្ងៃមុនមានរឿងទាស់ទែងម្តងនឹងមេឃុំនោះឯង។
ក្នុងវេលារាត្រីស្ងាត់ មេឃុំមៀនបានចូលទៅបន្ទប់រករឿងវាយនាយស៊ុំ តែពីរបីដំបង
ស្រាប់តែស្លាប់ភ្លាម។ដើម្បីបិទបាំងកំហុសដោយខ្លួន ឲ្យរួចពីទោសភ័យនោះមេឃុំ
កំណាចដោះអាវនាយស៊ុំរួចចងកខ្មោចយ៉ាងតឹងភ្ជាប់ទៅនឹងជើងតុក្នុងបន្ទប់នោះ
តើមេឃុំគេចកែបំបែរបំបិទឯណានឹងជិត បើគរដឹងថាខ្លួនឯងជាអ្នកកាន់កូនសោបន្ទប់
បើពេទ្យពិនិត្យ ឃើញសាច់ស៊ុំជាំដោយដំបងហើយគ្មានទំនងនឹងជឿថាស៊ុំចងកខ្លួនឯង។
រឿងប៉ុនដំរីសារ យកឯការតូចប៉ុនចង្អេរទៅបាំងកុំឲ្យស្អុយ។កាលបើឃាតកម្មយ៉ាងស្តែង
ដូច្នេះហើយ មេឃុំមៀនភ័យខ្លាំងខ្លាចជាប់គុគ ក៏យក ចេកមួយស្ទងនឹងខ្នុរពីរ ទៅជូនចៅក្រម
ឲ្យគេជួយ។នរណានឹងជួយរួចបើទោសឯងប៉ុនដំរីសារហើយ យកចង្អេរទៅបាំងនោះ
គប្បីណាស់ជួលមេធាវីកត្តីទៅគ្រាន់សង្ឃឹមថានឹងបានរួចខ្លួនខ្លះ។
សំគាល់=ក)
ដំរីសារស្លាប់នេះ សំដៅយកកំហុសណាមួយយ៉ាងធំដូចសម្លាប់គេ ប្លន់គេ ចាប់ស្រីមិនទាន់
គ្រប់ការ សារុបទៅគឺបទល្មើស ទាំងឡាយដែលអាចធ្វើឲ្យអ្នកដៃដល់ជាប់គុគជាទម្ងន់
បានក្នុងច្បាប់តុលាការ។កំហុសនេះមិនងាយនឹងលុបលាងបានដោយងាយទេ ដូច្នេះ
កាលបើដឹងថាអំពើអាក្រក់ទាំងឡាយពិបាកនឹងបិទបាំងហើយ វាតែងតែហុចទុក្ខទោសមក
ដល់ខ្លួនវិញ ត្រូវតែជៀសឲ្យផុតកុំប្រព្រឹត្តឲ្យសោះទើបប្រសើរជាង។កាលបើជាថ្លស់ធ្លោយ
ធ្លាក់ខ្លួនក្រឹបក្នុងកំហុសធំនេះហើយ គប្បីរិះរកកលឧបាយយ៉ាងចំណានដើម្បីឲ្យមានកម្លាំង
ទប់ទល់កុំឲ្យជាប់គុគបាន ពោលគឺធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យគេចំអកបានថា«ដំរីសារស្លាប់»«
ទៅយកឯចង្អេរបាំង។
សំគាល់ខ)
ម៉្យាងទៀតពាក្យចាស់នេះ សំរាប់និយាយចំអកឡកឲ្យជនណាដែលមានញាតិ
ផៅ ប្រព្រឹត្តខុសជ្រងោហើយ ខំនិយាយដោះស្រាយនាយអាយ ដើម្បីលាក់លៀបលុប
លាងកំហុសនោះដូចយ៉ាងឪម្តាយខ្លះ ខំបិទបាំងកំហុសរបស់កូនស្រីដែលមិនមានកិរិយា
នឹងនួនសមរម្យជាស្រីគ្រប់លក្ខណា តើបិទបាំងដោយសំដីឯណានឹងជិតបើកំហុសនោះ
វាធំហើយ ចោលក្លិនអាសោចន៏បីដូចជាដំរីសារស្លាប់ទៅហើយនោះ៕
១១ គេខុសកុំអាលអរ គេសាទរកុំអាលអួត "
វគ្គទី១ ៖ គេខុសកុំអាលអរ
កាលណាបើឃើញគេប្រព្រឹត្តអ្វីខុស កុំអាលអរព្រោះក្រែងថ្ងៃណាមួយកុំហុស
នឹងធ្លាក់មកលើខ្លួនវិញ។ កាលបើឃើញគេខុសគប្បីយកកុំហុសនោះមក ពិ
ចារណាត្រិះរិះរកហេតុផលឲ្យឃើញ ដើម្បីជាគតិនាំយើងឲ្យជៀសវាងនូវកំហុស
នោះ ឬបើពុំនោះសោត គប្បីដាស់តឿនពន្យល់អ្នកប្រព្រឹត្តខុសឲ្យកែប្រែគំនិតមារ
យាទចេញដម្បីសេចក្តីចំរើនដល់មនុស្សជាតិ។
វគ្គទី២៖គេសាទរកុំអាលអួត
កាលបើឃើញគេសាទរ គឺត្រេកអររួសរាយរាក់ទាក់មករកយើងនោះ កុំអាលអួត
សរសើរគេភ្លាម ព្រោះមានមនុស្សខ្លះ សំដីល្អរាក់ទាក់មែន តែចិត្តគ្មានស្មោះសល្អ
ស្អាតទេ ជូនកាលគេប្រើវាចាកិរិយារាក់ទាក់ ដើម្បីជាធ្នាក់ទាក់យកផលប្រយោជន៏
របស់គេក្នុងការផ្សេងៗ ។
ដែលនឹងអួតសរសើរថាល្អបាន ល្អឹកណាតែពិនិត្តសង្កេត ក្នុងពេលដ៏យូរ។ កាលបើ
សង្កេតឃើញច្រើនដងច្រើនគ្រា ថាគេត្រេកអរសាទរដោយ ស្មោះចំពោះនោះគប្បី
អួតសរសើរថា ល្អចុះ ៕
